Χοροεσπερίδα

Ικαριακά τεύχος 27 (1983)

της Αντιγόνης Ρωμύλιου 

Χοροεσπερίδα

Από μικρό κι΄από τρελό μαθαίνεις την αλήθεια, αλλά κι΄από πιωμένο ελαφρώς. Δε λέω μεθυσμένο, γιατί ο Καριώτης σπάνια θα παρεκτραπεί λόγω μέθης. Το λοιπόν, βρέθηκα κι΄εγώ στον τελευταίο αποκριάτικο χορό που έδωσε η {Εργάνη Αθηνά}, Σύλλογος Κυριών του Ευδήλου και θαύμασα τον Ικαριακό κόσμο. 

Κατ΄ αρχήν θα πρέπει να πούμε πως ο Ικαριώτης στις χοροεσπερίδες του πηγαίνει αποκλειστικά για να διασκεδάσει. Γι΄αυτό δεν θα τον δείτε ποτέ κουστουμαρισμένο. Το τζιν είναι ότι πρέπει για την ψυχολογία του και το ρούχο αυτό δεν το αποχωρίζεται ούτε στους χορούς του. 

Άλλη ιδιομορφία του Καριώτη είναι ότι σπεύδει βραδέως στις χοροεσπερίδες του, από τις 11:00 και μετά και απέρχεται αργά, δηλαδή πάντα μετά την ανατολή του ήλιου. Κι΄εσύ που δεν τον ξέρεις λες από μέσα σου { Ήρθε για να διασκεδάσει ή για να εκτελέσει κάποιο ιερό καθήκον, ο Μουφλούζης*}.

Και η δικαιολογία του είναι {Αν δεν πάει, τότε τι θα γίνουν αυτοί που διοργανώνουν τον χορό;} ή {ήρθαμε να συνεισφέρουμε κι΄ μεις}. Και βέβαια όλοι ξέρουμε ότι αυτό είναι πέρα για πέρα αληθινό. Είναι μια παλιά συνήθεια, γέννημα της ανάγκης. Είναι από τότε που η Νικαριά περιπλανιόταν ανά το Αιγαίο, αποκομμένη από την υπόλοιπη Ελλάδα. Ήθελε τότες να μπαλώσει καμιά νεροσωλήνα, να πιάσει τις ραξούνες* του σχολείου να μην βρέχονται τα παιδιά, να κάνει τέλοσπάντων ότι είχε ανάγκη το κάθε χωριό. Διοργάνωναν μια χοροεσπερίδα ή ένα πανηγύρι και μάζευε λεφτά. Μην ξεχνάμε άλλωστε ότι τα περισσότερα έργα στη Νικαριά έχουν ολοκληρωθεί με αυτό τον τρόπο και με προσφορές από Καριώτες του εξωτερικού. Γιατί όπου και να βρίσκονται οι Καριώτες είναι μια γροθιά στην ανάγκη του νησιού. Μαζεύεται λοιπόν όλη η αφρόκρεμα της Νικαριάς, γεμίζει η αίθουσα από κόσμο και απολαμβάνουν το μεζέ (κυρίως μακαρονάδα) και το κρασί του. 

Σκάτζακας

Προσοχή το κρασί . Ο Καριώτης μπορεί να σου συγχωρέσει τα πάντα, να τον πεις καμπούρη, να τον πεις κουντεντέ*, να του σούρεις τα εξ΄αμάξης που λέμε, μην τολμήσεις όμως να του δώσεις κακό κρασί. Θα στο φτύσει στα μούτρα και θα φύγει. Ναι θα φύγει μόλις το δοκιμάσει, γιατί ο Καριώτης έχει μάθει το καλό κρασί κι΄όταν λέμε κρασί εννοούμε οίνον Πράμνιον που ευφραίνει καρδίαν και λύνει τις αρθρώσεις. 

Το βιολί άλλο στοιχείο του Καριώτικου χορού. Βιολί με βιολιτζή το Λευτέρη (Σκάτζακας) και μπουζούκι το Γιάννη.  Σα τραβά δοξαριά ο Λευτέρης, ο κόσμος όλος γίνεται μια χορδή που πάλλεται, δονείται και σπάει. Σαν σπάει η χορδή είναι δείγμα πως το παιδί καίει την ψυχή του με το όργανο. Παίζει με τα μάτια, με χέρια και πόδια, με όλο το κορμί. Σηκώνεται όρθιος, με το δοξάρι σαν ξίφος, βουκεντρίζει, ξεσκεπάζει το ταμπεραμέντο του Καριώτη. Όταν λοιπόν σπάει τις χορδές, ο Καριώτης πληρώνει, πληρώνει και χορεύει μέχρι πρωίας, χορεύει ασταμάτητα, αξεδίψαστα.

Ο Καριώτικος χορός χορεύεται τις περισσότερες φορές. Χορεύεται συνέχεια κι΄απ΄όλους, μικρούς - μεγάλους. Η μακριά αλυσίδα με τα κορμιά των χορευτών ποτέ δεν έχει αρκετό χώρο για να ξεδιπλωθεί εντελώς, παρόλα αυτά αφήνει πάντα τον πρώτο χορευτή για να εκτελέσει τις φιγούρες του. Όταν χορεύει ο Καριώτης ξαναγεννιέται, ξαναζώνεται τ΄άρματα. Με τις κινήσεις του αναπαριστά τον έρωτα, τα μυστήρια της φύσης, τη ζωή πάνω στο βράχο του: άλλοτε σκυφτός κι΄άλλοτε λεύτερος με κορμί σαν σαΐτα που εκτοξεύεται στα ύψη. Ακόμα κι΄ένας που δεν ξέρει τον χορό, μπαίνει χωρίς να το καταλάβει και μαθαίνει τα βήματα.

Το αποκορύφωμα όμως του κεφιού, έρχεται κατά τις πρωινές ώρες με το χορό {Πως το τρίβουν το πιπέρι}. Πως το τρίβουν το πιπέρι ρωτάνε και ξαναρωτάνε κι΄οι νέοι πιασμένοι χέρι χέρι αργοπατώντας σχηματίζουν κύκλο, σείοντας το πανοκόρμι σαν να ΄θελαν ν΄απαλλαγούν από κάποιο ζουζούνι που τους καθόταν στην πλάτη. Μέσα στον κύκλο ένας με το λουρί στο χέρι καραδοκεί. Και ξάφνου αποφασίζει να ρίξει την απάντηση: {Με το γόνατο το τρίβουν}. Κι΄εδώ είναι η αποθέωση. Όλοι πρέπει να συμμορφωθούν με τον τρόπο που ορίζει πως τρίβεται το πιπέρι. Αλίμονο σ΄όποιον κάνει ζαβολιά. Αυτός που βαστά το λουρί στο χέρι επιθεωρεί τους πεσμένους στο πάτωμα κι΄αν κρίνει πως το παράγγελμα δεν εκτελείται κατά γράμμα, σηκώνει το ζωνάρι και το κατεβάζει πάνω σε άντρα ή γυναίκα. 

Θαρρώ πως ξημέρωσε, ο Γιάννης στο φόρτε του παίζει μπουζούκι και τραγουδά, ο Λευτέρης με το βιολί τρίζει, έχει πάρει φόρα και δεν μπορεί να σταματήσει. Οι χορευτές κοιτάζονται στα μάτια και τα φώτα χάνουν την λάμψη τους στο φως της ημέρας. 

* Μουφλούζης = Γλετζές 
* Ραξούνες = τρύπα στην σκεπή
* Κουτεντές = χαζός

Οι φωτογραφίες είναι μια προσφορά της Ikariaki.gr

Τσαμπουνοφυλάκα Ικαρίας

Η τσαμπούνα ή τσαμπουνοφυλάκα που λένε οι ντόπιοι κατασκευάζεται από τον ίδιο τον οργανοπαίκτη και αποτελείται από τα τρία μέρη
1. Το ασκί
2. Το επιστόμιο
3. Τη συσκευή παραγωγής ήχου, την Τσαμπούνα
Ο πρώτος κατασκευαστής τσαμπούνας στην Ικαρία ήταν ο Κόχυλας Φώτης τον οποίο βλέπουμε στη φωτογραφία. Το ασκί ή τουλούμι φτιάχνεται από δέρμα κατσίκας. Αρχικά γδέρνουν το ζώο και εν συνεχεία το αλατίζουν στην εσωτερική του μεριά, αφήνοντας το τυλιγμένο για αρκετές μέρες ώστε να «σφίξει» το δέρμα. Κατόπιν κουρεύεται η τρίχα σε μήκος περίπου 1 - 1,5 εκ. και ξεβγάζεται καλά το δέρμα. Η Τσαμπούνα παίζεται με το ασκί κάτω από την αριστερή μασχάλη. Συγκεκριμένη τεχνική παιξίματος δεν υπάρχει. Ο κάθε οργανοπαίχτης διαλέγει τον τρόπο που τον βολεύει περισσότερο. Το ασκί με το πέρασμα του χρόνου, μπορεί να φυράνει και να ξεραθεί. Συνηθισμένος τρόπος συντήρησης, ώστε να παραμένει μαλακό το ασκί και να μη χάνει αέρα, είναι το πλύσιμο στη θάλασσα. Σήμερα γίνεται προσπάθεια να αναβιώσει το όργανο αλλά κυρίως να διασωθούν και να επανέλθουν παλαιοί καριώτικοι σκοποί που έχουν σχεδόν εξαφανιστεί

Τα παλιά ελαιοτριβεία

Λίχνισμα ελιάς

Καθαρισμός της ελιάς:

Οι ελιές με οποιονδήποτε τρόπο έχουν μαζευτεί περιέχουν φύλλα, ξένα σώματα, χώματα, πέτρες, ξύλα, κ.ά. γι αυτό μεταφέρονται μπρος σε μία μηχανή ή εγκατάσταση ύστερα εισάγονται σ’ αυτή και με την χρήση πιεσμένου αέρα γίνεται η αποφύλλωση και η αφαίρεση κάθε ελαφρού αντικειμένου αναμειγμένου με τον καρπό. Τα παλιά τα χρόνια το καθάρισμα των ελιών γινότανε με το λίχνισμα, πετώντας με ένα ξύλινο φτυάρι τον καρπό ενάντια στον αέρα σε απόσταση 4-5 μέτρων. Έτσι τα πιο ελαφρά αντικείμενα (φύλλα, σκόνες, ξύλα) δεν έφταναν στον σωρό που σχηματιζόταν ενώ ένας βοηθός καθάριζε τον σωρό από τα βαριά ξένα σώματα που έφταναν.

Άλεσμα ελιάς στον Κουντουμά

Πλύσιμο της ελιάς:

Το πλύσιμο του ελαιοκάρπου γίνεται σε πλυντήρια που αποτελούν μέρος του μηχανολογικού εξοπλισμού του ελαιοτριβείου. Σ’ αυτά ο καρπός υποβάλλεται σε πλύση κάτω από την δύναμη του τρεχούμενου νερού το οποίο αναδεύει τις ελιές στέλνοντας τα βαριά σώματα στον πάτο της δεξαμενής και τα ελαφρά στην επιφάνεια απ’ όπου αποβάλλονται.

Άλεσμα:

Ο θρυμματισμός του καρπού γινότανε με πέτρινους μύλους αποτελούμενους από

Πέτρινος μύλος

μια μεγάλη οριζόντια κυκλική γρανιτένια πέτρα πάνω στην οποία κινούνταν κυκλικά δύο ή τρεις όρθιες μυλόπετρες οι οποίες πατούσαν κι έτριβαν τις ελιές που ρίχνονταν πρώτα με τα χέρια και αργότερα μηχανικά. Η τεχνολογία αυτή ανακαλύφτηκε από τους Έλληνες κατά την ελληνιστική περίοδο κι έφτασε μέσω των Ρωμαίων και των βυζαντινών στην σύγχρονη εποχή. Οι Λατίνοι ονόμαζαν τον μύλο αυτό trapetum και πέρασε στην ελληνική σαν τροπήιο η ελαιοτρόπιον. Την κινητήρια ενέργεια την έδιναν για αιώνες τα ζώα και μόνο από τα τέλη του 19ου αιώνα άρχισαν να χρησιμοποιούνται οι μηχανές. Σε πολλά μέρη της Ελλάδας τα ζωοκίνητα ελαιουργεία λειτουργούσαν μέχρι την δεκαετία του 1950. Οι αρχαίοι, πριν την ανακάλυψη του μύλου για το άλεσμα της ελιάς, χρησιμοποιούσαν διάφορες τεχνικές μεταξύ των οποίων και το λιώσιμο πατώντας τις ελιές  με ξυλοπάπουτσα και χειροκίνητους μύλους διαφόρων μορφών οι οποίοι ανάλογα με το επίπεδο ανάπτυξης συνέχισαν να χρησιμοποιούνται από ένα μέρος των αγροτών.

Επίσκεψη στα παλιά ελαιοτριβεία

του Κουντουμά
(Τρικολόρου)

(Αννούκας)

 (Λεφεδίνας)

Το χωριό Βρακάδες της Ικαρίας τόπος προέλευσης της νησιώτικης Βράκας-Φυλακίου-Πετρομαχών

{απόσπασμα κειμένου από Ικαρία 17-21 Ιούλη 1980 της Πανικαριακής Αδελφότητας Αθηνών}

Είναι αυταπόδεικτο γεγονός ότι το Φυλάκι και οι Πετρομάχοι ήταν έμπνευση και δημιούργημα των κατοίκων της ορεινής Βορειοδυτικής Ικαρίας, γιατί ούτε υπήρχαν μα ούτε και διεκδίκησαν την προέλευση τους, σε κανένα άλλο μέρος του κόσμου.

Όσο για την γνωστή Αιγαιοπελαγίτικη νησιώτικη Βράκα που είχε την τύχη να είναι και ηρωική γιατί φορέθηκε από πολλούς ήρωες της Ελληνικής Επανάστασης του 21 και πολλούς αγωνιστές της Ικαριακής Επανάστασης, πρέπει να θεωρηθεί σαν τόπος αρχικής της προέλευσης το ομώνυμο χωριό της βορειοδυτικής Ικαρίας Βρακάδες. Αργότερα διαδόθηκε στα γειτονικά Αιγαιοπελαγίτικα νησιά από το πλήθος των πειρατών και των διαφόρων κατακτητών που επέδραμαν κατά της Ικαρίας, αλλά και από τους ίδιους τους Ικαρίους που άρχισαν εν τω μεταξύ να μεταναστεύουν στον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο. 

Η άποψη αυτή, της αρχικής κατασκευής της βράκας θεμελιώνεται από τα πιο κάτω αποδεικτικά περιστατικά:

1. Την ονομασία του χωριού Βρακάδες Ικαρίας που ασφαλώς πήρε το όνομά
   του από τους πρώτους Βρακαδιώτες που εμφανίστηκαν εκεί
2. Ο περιηγητής Turnefure, είναι ο πρώτος που αναφέρει για το ένδυμα αυτό, υποστηρίζει ότι η βράκα εμφανίστηκε στην Ικαρία στην αρχή του 17ου αιώνα. Στην Κρήτη μέχρι και το 1669 δεν είχε φορεθεί το ένδυμα της βράκας. Τούτο αποδείχνεται από τις τοιχογραφίες των κρητικών εκκλησιών που εμφάνιζαν τους ευγενείς με φράγκικη στολή και τους δημοτικούς με μακρύ χιτώνα. Η βράκα στην Κρήτη φορέθηκε μετά το έτος 1669, παραλλαγμένη, κοντότερη και με λίγες πτυχές
   
3. Η ονομασία του χωριού Βρακάδες Ικαρίας προϋπήρχε από τις χρονολογίες που εμφανίστηκε η βράκα στα υπόλοιπα γειτονικά νησιά του Αιγαίου. Τούτο αποδείχνεται από τα παμπάλαια έγγραφα που υπάρχουν και σήμερα ακόμη στο χωριό αυτό
4. Στις καιρικές και ειδικές συνθήκες που επικρατούσαν στην ορεινή Βορειοδυτική Ικαρία
5. Στη γνώση και διατήρηση του αρχαίου Ιωνικού πολιτισμού που διατηρήθηκε μέχρι και σήμερα ανέπαφος στη Βορειοδυτική Ικαρία και επέτρεψε στους κατοίκους της περιοχής αυτής να συντάξουν και να δώσουν τη σωστή ονομασία στο ένδυμα της βράκας
6. Η καριώτικη βράκα που φορέθηκε στην ορεινή Βορειοδυτική Ικαρία μέχρι και το 1950 περίπου διατήρησε την αρχική της κατασκευή με μοναδική βελτίωση του υφάσματος που την αποτελούσε. Ήταν άκομψη πολύπτυχη και μακρύτερη από τις παραλλαγμένες βράκες που φορέθηκαν στα άλλα αιγαιοπελαγίτικα νησιά
7. Η πλούσια λαϊκή καριώτικη παράδοση που πολλά σχετικά περιστατικά της αναφέρονται στο βιβλίο {Παλίες θεωρίες με βράκες και ζωνάρια} του Ικαρίου ιατρού συγγραφές Θεολόγου Μαλαχία, θεμελιώνει ακόμη πιο σταθερά την άποψη ότι η αιγαιοπελαγίτικη νησιώτικη βράκα πρωτοκατασκευάστηκε από τους κατοίκους της ορεινής Ικαρίας
   
8. Τέλος η περισσότερο αλάθητη λαϊκή παράδοση υποστηρίζει, πως η πολύπτυχη και μακριά βράκα συμβολίζει αρχοντιά, ευγένεια και παλικαριά. Και με τα τρία αυτά προτερήματα, είναι στενά δεμένος ο λαός της Ικαρίας

Νερόμυλοι της Ικαρίας

Νερόμυλος Άρης

Κάποτε το ψωμί των ανθρώπων πέρναγε μέσα από τον μύλο, με κίνηση που προερχόταν από τη δύναμη του ανέμου ή του τρεχούμενου νερού. Άραγε πόσοι έχουμε δει το εσωτερικό ενός νερόμυλου; Οι νερόμυλοι λειτούργησαν από πολύ νωρίς στην Ελλάδα. Ένας από τους αρχαιότερους γνωστούς νερόμυλους της Ευρώπης είναι της αρχαίας Αγοράς στην Αθήνα, που δούλευε από το 450–580 μ.Χ. Στην Κρήτη ήταν γνωστοί οι νερόμυλοι κατά τη Β΄ Βυζαντινή περίοδο. Στο Αρμυρό Ηρακλείου αναφέρονται το 1415 πολλοί νερόμυλοι, που ανήκαν στο βενετικό δημόσιο.Ο νερόμυλος είναι η πρώτη μηχανή παραγωγής έργου που κατασκεύασε ο άνθρωπος με τη χρήση φυσικής, ήπιας και ανανεώσιμης πηγής ενέργειας. Στην Ικαρία μπορεί κανείς να συναντήσει έναν αρκετά μεγάλο αριθμό νερόμυλων σε σχέση με το μέγεθος του νησιού. Κτίσματα λιτά , κτισμένα με μεγάλη μαστοριά και μεράκι δίπλα σε ποτάμια και ρεματιές.

Νερόμυλος Άρης

Κατά την τουρκοκρατία μάλιστα υπήρχε και ειδικός φόρος για τους νερόμυλους, που καταβάλλονταν σε είδος και σε χρήμα. Οι ελληνικοί νερόμυλοι συνήθως λειτουργούσαν με ένα ζευγάρι μυλόπετρες (με ένα μάτι, μονόφθαλμοι), ενώ σπανιότερα, όπου υπήρχε νερό με μεγάλη δύναμη, με δυο (με δυο μάτια, διόφθαλμοι) ή και με περισσότερα ζευγάρια μυλόπετρες. Για το λόγο αυτό αιώνιοι αντίζηλοι των αγροτών για το νερό ήταν οι μυλωνάδες. Όπου υπήρχαν εξίσου οι προϋποθέσεις να λειτουργήσει νερόμυλος και ανεμόμυλος προτιμούσαν πάντοτε τον πρώτο γιατί, εκτός των άλλων, υπήρχε η πεποίθηση ότι ο νερόμυλος κάνει καλύτερο αλεύρι

Περιγραφή νερόμυλου

Νερόμυλος Σπαναίων

Ο μηχανισμός του νερόμυλου αποτελείτο από δύο μέρη: το κινητικό, που το αποτελούσαν η φτερωτή και τα εξαρτήματά της, και το αλεστικό, που περιλάμβανε τις μυλόπετρες με τα εξαρτήματα λειτουργίας. Υπήρχαν και βοηθητικά συστήματα, π.χ. ρύθμισης των μυλόπετρων, μεταφοράς και μετατροπής της κίνησης, σταματήματος κ.ά., τα οποία παρουσίαζαν διαφορές από περιοχή σε περιοχή. Οι μυλόπετρες, που ήταν το κύριο εξάρτημα κάθε μύλου, προέρχονταν κατά κανόνα από το νησιωτικό τρίγωνο Μήλου – Κιμώλου – Πολυαίγου, που τα εδάφη τους είναι ηφαιστειογενή. Αυτές ήταν οι καλύτερες, αλλά οι ακριβότερες. Οι μικρές οριζόντιες φτερωτές αρχικά ήταν κατασκευασμένες ξύλινες, που αποτελούνταν από ένα σκελετό σταυροειδή και την περιφερειακή ρόδα, όπου ήταν στερεωμένα τα φτερά (κουταλάκια), στα οποία κτυπούσε το νερό. Αργότερα, προστέθηκαν στις φτερωτές μεταλλικά στοιχεία (τσέρκια κ.ά.), ώστε να γίνουν πιο γερές, για να καταλήξουν τελικά σε πολλών μορφών μεγέθη σιδερένιες, που κατασκευάζονταν σε μηχανουργεία και έρχονταν έτοιμες στο μύλο. Την ίδια περίπου πορεία ακολουθούσαν και οι όρθιες. Σημαντική εξέλιξη υπήρχε και στα βαγένια: αρχικά ήταν κι αυτά ξύλινα και κατασκευάζονταν επί τόπου, όπως ακριβώς και τα βαρέλια (βαγένι = βαρέλι). Οι διαστάσεις και η μορφή τους ποίκιλλαν: από λεπτά μακρόστενα ως κοντά και χοντρά, ανάλογα με το ύψος που έφτανε το νερό και την ποσότητα που είχε. Πάντοτε στο πάνω μέρος τους είχαν πιο μεγάλη διάμετρο. Με το πέρασμα του χρόνου, κυρίως όμως επειδή τα ξύλινα χρειάζονταν συνεχή συντήρηση και επισκευές, μετατράπηκαν και αυτά σε μεταλλικά από λαμαρίνα ή από έτοιμες σωλήνες. Και τα ξύλινα και τα μεταλλικά βαγένια ήταν στερεωμένα σε χτιστή πέτρινη κρέμαση, στην οποία κατέληγε το νεραύλακο, ή στην κεκλιμένη απόληξη υδραγωγείου. Ο αριθμός των νερόμυλων από τους οποίους σώζονται ίχνη ξεπερνά τις 20.000 στην Ελλάδα.

Νερόμυλος στον Χάλαρη

 Με τη δύναμη που δημιουργεί η πτώση του νερού από ψηλά ή η ροή του και με τη βοήθεια του τροχού, εφεύρεση που άλλαξε την ανθρώπινη ιστορία, κινήθηκαν απλές και στη συνέχεια πολύπλοκες μηχανές, που κάλυψαν τις περισσότερες ανάγκες των προβιομηχανικών κοινωνιών, αντικαθιστώντας στις πρώιμες μηχανές την ανθρώπινη ή ζωϊκή δύναμη (χειρόμυλοι και ζωόμυλοι), κινητήριες δυνάμεις πριν το νερό και τον αέρα. Ο νερόμυλος είναι ένα μικρό κτίσμα χτισμένο από πέτρα. Οι τοίχοι είναι συνήθως σοβατισμένοι μόνο εσωτερικά. Από το νερό, παίρνει την ενέργεια που χρειάζεται ο μυλωνάς, για να κάνει το στάρι αλεύρι.Η λειτουργία μερικών κράτησε μέχρι και τη δεκαετία του '50 σύμφωνα με μαρτυρίες παλαιοτέρων. Οι κυρίως χώροι του είναι δύο ή ένας ενιαίος

Μέρη νερόμυλου

Η δέση ,  το μυλαύλακο (φυσικό και τεχνητό), η κόφτρα, η παλουκαριά, το μυλοβάγενο, ο κορμός, τα πετσώματα, το σιφούνι (σιφώνι), η χούρχουρη (χούνη), η καντάνη (κολόκα), η μπάλα (μπίλια), ο άξονας, το αβρόχι, η φτερωτή, οι μυλόπετρες ή μυλόλιθοι, η γούλη, η χελιδόνα, το επανωμύλι, η σκαφίδα, το καρπολόι, το βαρδάρι, η αλευροθήκη, ο γύρος, ο σταματήρας, ο σταυρός και το κτίριο

Γιατί χάθηκαν οι νερόμυλοι

Οι νερόμυλοι με τον πρωτόγονο για την εποχή μας τρόπο λειτουργίας, άλεσαν με αδάπανη στατική ενέργεια τα δημητριακά για πολλούς συνέχεια αιώνες. Η παραγωγή ενέργειας σήμερα, στατικής ή μεταφερόμενης από το νερό και άλλες πηγές, πήρε τεράστιες διαστάσεις. Κατάφερε να γίνει ρυθμιστής της οικονομικής και κοινωνικής ζωής της ανθρωπότητας. Όποιο ψωμί και αν προτιμούν σήμερα οι άνθρωποι, οι νερόμυλοι σε όλα σχεδόν τα Κράτη, βιομηχανικά και γεωργικά, αποτελούν παρελθόν. Η Ελλάδα δε μπορούσε, ούτε έπρεπε ίσως να περιφρονήσει την επαναστατική αλλαγή. Οι νερόμυλοι ωστόσο πέρασαν μάλλον οριστικά στην ιστορία. Λησμονημένοι, κατεστραμμένοι ή μισοερειπωμένοι δεν ελπίζουν σε ανάσταση. Παλιότερα οι νερόμυλοι συνδέονταν άρρηκτα με την καθημερινή ζωή των ορεινών οικισμών. Σήμερα αυτός ο ρόλος έχει χαθεί. Είναι βέβαιο ότι η ανάδειξη και προβολή των παραδοσιακών νερόμυλων στην Ικαρία μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό πόλο έλξης των επισκεπτών που θέλουν να γνωρίσουν καλύτερα αυτή τη σημαντική πτυχή της πολιτισμικής μας κληρονομιάς αλλά...

Παροιμίες

- Όποιος έχει μύλους και μελίσσια, κοιμάται ως το γιόμα

- Όποιος εις τον μύλο μπαίνει, πάντα αλευρωμένος βγαίνει

- Μπάτε σκύλοι αλέστε κι αλεστικά μη δώσετε (λέγεται για τους απολίτιστους ανθρώπους που ρημάζουν τα πάντα όπου πηγαίνουν και στο τέλος αρνούνται να πληρώσουν αυτά που πρέπει)

- Ο καλός ο μύλος όλα τα αλέθει

Βιβλιογραφία

Ελληνικοί Νερόμυλοι, Εφημ. "Η Καθημερινή", Επτα Ημέρες, 15/10/2000

Νερόμυλοι: Μελέτη ιστορική και λαογραφική, Λούκους

Εγκυκλοπαίδεια Γιοβάνης

Νερόμυλος στον Χάλαρη ποταμό

Νερόμυλος στον Ξυλοσύρτη

Νερόμυλος στην Προεσπέρα

Νερόμυλος Σπαναίων

Νερόμυλος Σπαναίων

Νερόμυλος Κεραμέ Ευδήλου

Νερόμυλος Σπαναίων

Νερόμυλος Άρης

Νερόμυλος Κεραμέ Ευδήλου

Νερόμυλος Άρης

Νερόμυλος Άρης

Πέτρινα Κτίσματα στην Ικαρία

Χυτό: Το χυτό είναι ένα μονόχωρο, ορθογωνικής κάτοψης κτίσμα, τοποθετημένο συνήθως σε σημείο που η γεωμορφολογία του εδάφους και η βλάστηση παρείχαν κάποια προστασία, αποτελώντας συνέχεια του εδάφου. Είναι τα λεγόμενα Αντιπειρατικά Σπίτια που ήταν ο βασικότερος τύπος κατοικίας μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα και βρισκόταν σε χρήση σε μικρότερη κλίμακα και με μικρές παραλλαγές μέχρι τον 20ο αιώνα. Πάντοτε υπήρχε κρυφή έξοδος που οδηγούσε σε {χωστοκέλι} δηλαδή ημιυπόγειος χώρος ή {κρυφοκέλι} δηλαδή χτιζόντουσαν κάτω από βράχους. Χαρακτηριστικά είναι τα σπίτια στις Ράχες, στο Φείδο, στην Κάμπα, στον Κουμάρο και νότια από το Πέζι
Πυργάρι: Nέα κτίσματα τετραγωνικής περίπου κάτοψης που διαθέτουν 2 ανεξάρτητους χώρους, το κατώι και το ανώι και από μία εξωτερική σκάλα που γινόταν η πρόσβαση στον πάνω όροφο, εαν δεν υπήρχε πρόσβαση από την πίσω πλευρά
Μικτό: Ίσως τα πιο χαρακτηριστικά σπίτια της Ικαρίας, που προέρχονται από τον συνδυασμό ενός Χυτού με ένα Πυργάρι. Η λειτουργικότητα του Χυτού που μεγάλωσε γενεές Ικαριωτών με ασφάλεια, δεν ήταν δυνατόν να ξεχαστεί, αλλά και οι νέες συνθήκες χωρίς τον φόβο της επιδρομής των πειρατών προσθεσε την άνεση δύο νέων χώρων του Πυργαριού

Αντιπειρατικό σπίτι στον Αρμενιστή

Αντιπειρατικό σπίτι στη Μεσαριά

Παραδοσιακό σπίτι στο Χρυσόστομο