Αρχαιοπίνη Ονόματα φυτών στο γλωσσικό ιδίωμα της Ικαρίας

Του Δημητρίου Κρεκούκια Δ/ντη του Κέντρου Συντάξεως του 
Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών

(αντιγραφή κειμένου από: Η Ικαρία μέσα από τα πρακτικά 
 ΣΤ΄ Διεθνούς Συμποσίου του Αιγαίου 
Έκδοση Πανικαριακής Αδελφότητας Αθηνών) 

Πηγές φωτογραφιών https://www.flickr.com/ikaria.flower

Οι κάτοικοι της Ικαρίας, όπως και πολλοί άλλοι νησιώτες, απομονωμένοι από τους άλλους ανθρώπους της Ελληνικής γης, ήταν φυσικό να κρατήσουν αλώβητα όχι μόνο τα παλιά τους ήθη, έθιμα, δοξασίες, τρόπο ζωής, αλλά και ένα μεγάλο πλήθος από λέξεις και φράσεις παλαιές, που οι ρίζες τους φτάνουν και σχεδόν ανταμώνουν τις ρίζες της φυλής μας. 

Οι επιδρομές των πολυωνύμων βαρβάρων λαών, καθώς και οι μακροχρόνιες κατοχές του νησιού, στάθηκαν αδύναμες να αλλοιώσουν αισθητά το παλιό Ικαριώτικο γλωσσικό ιδίωμα. Παρακάτω θα αναφερθούμε ονομαστικά και φωτογραφικά σε λέξεις αρχαίες ή αρχαιοπινείς που αναφέρονται στον φυτικό κόσμο της νήσου Ικαρίας και στην πορεία αναλυτικά για τις ιδιότητες τους ξεχωριστά.

• Ο Αγέλαμος και Αέλαμος: Το φυτό αγριόβρωμη
• Η Αγρούστη : Η Αγριάδα
• Ο Άνγκαθος: Το Γαϊδουράγκαθο
• Η Αθρύμπη: Το αρωματικό φυτό Θρούμπη
• Η Ακισσαρέ και Ακισαριά:  Ο αρχαίος Κίσθος ή Λαδανιά
• Η Ακόνυζα και Ακονυζέ: Η Κόνυζα
• Η Αλισφακιά και Μελισπακιά: Η Φασκομηλιά ή το Ελελίσφακον
• Η Αλωϊνα: Το βότανο Ανωνίδα
• Ο Άνδραχλος: Το δασικό δέντρο Κόμαρος (η αγριοκουμαριά)
• Ο Άριος: Το δασικό δέντρο Δρυς (βελανιδιά)
• Ο Άρτηκας: Το φυτό Νάρθηξ
• Ο Ασπάλαθρας και Ασπόφιλας: Το φυτό Ασπάλαθος
• Η Ασταρακιά και Αστοιβή: Ο θάμνος ή μικρό δέντρο Στύραξ
• Η Αφρωνιά και Βρωνιά: Έτσι λέγεται στο Περδίκι και στον Κάμπο της Ικαρίας η Βρυωνιά
• Ο Αχινόποδας: Ο αγκαθερός θάμνος Εχινόπους
• Η Αχλάδα: Η Αγριαπιδιά
• Η Αψιθκιά: Ο Άψινθος
• Το Βρήχο: Η Φτέρη
• Η Ερνιά και Ερινέ: Η Αγριοσυκιά που φυτρώνει στα πιο απίθανα σημεία
• Το Θιλύκι: Είναι ο Λιόπρινας δηλαδή Ελαιόπρινος που τον συναντάμε στο Καρκινάγρι, ένα θαμνόδεντρο με φύλλα στο σχήμα και το χρώμα της Ελιάς
• Η Καυκαλίδα: Το μοσχολάχανο
• Ο Κέχρος: Το καλαμπόκι
• Το Κολοκάσι
• Το Κρίταμα: Το φυτό Κλήθμον
• Η Κύπερη και το Λάπαθο: Δύο φυτά που κράτησαν τον αρχαϊσμό τους
• Οι Μανίτες: Τα Μανιτάρια
• Η Μανδραούρα: Ο αρσενικός ή θηλυκός Μανδραγόρας
• Το Μελάθι: Το Μελάνθιον που από τον σπόρο του βγαίνει το κίμινο
• Η Μερσινέ: Το φυτό Μυρσίνη ή Μυρτιά
• Ο Σάψυχος: Η Μαντζουράνα
• Η Σιρίδα: Το άγριο Ραδίκι
• Το Σκλήθρο: Το δασικό δέντρο Κλήθρα ή Κλήθρη
• Ο Σμήρος: Έτσι λέγεται στην Ικαρία το Σμηρίγδι
• Ο Σπλόνος: Το φυτό Πλόμος ή Φλόμος ή Φλόνος
• Η Συκαμινέ: Είναι η παλιά Συκάμινος
• Η Τσικουρίδα και Τσικουρίδι: Το πικροράδικο που γίνεται στην ακροθαλασσιά
• Ο Τσόχος: Ο Ζωχός
• Η Φίδα: Είναι ο Κέδρος χωρίς αγκάθια που τον συναντάμε κοντά στην θάλασσα η παλαιά αρκευθίς

Αγέλαμος

Αγρούστη

Άνγκαθος

Αθρύμπη

Ακισσαρέ

Ακόνυζα

Αλισφακιά

 Αλωϊνα

 Άνδραχλος

Άριος

Άρτηκας

Ασπάλαθρας

Ασταρακιά

Αφρωνιά

Αχινόποδας

Αχλάδα

Αψιθκιά

Βρήχο

Ερνιά

Θιλύκι

Καυκαλίδα

Κέχρος

Κολοκάσι

Κρίταμα

Κύπερη

Λάπαθο

Μανίτες

Μανδραούρα

Μελάθι

Μερσινέ

Σάψυχος

Σιρίδα

Σκλήθρο

Σμήρος

Σπλόνος

Συκαμινέ

Τσικουρίδα

Τσόχος

Φίδα

Άγρουστη ή Αγριάδα

Αγριάδα

Η λατινική ονομασία του βοτάνου Αγριάδα είναι Agropyron repens L. (Αγρόπυρο το έρπων). Τα φύλλα της είναι στενά και πράσινα ενώ το ύψος του κυμαίνεται από 10 έως 50 εκατοστά. Το όνομά της το πήραν όλα τα όμοια της φυτά, τα αγρωστώδη και το ζουμί της το πίνουν για τη νεφρολιθίαση, τη θεραπεία λοιμώξεων του ουροποιητικού και προστατίτιδας από τα χρόνια του Διοσκορίδη,του Γαληνού του Αέτιου και του Παύλου του Αιγινήτη

(αντιγραφή κειμένου  {Η Ικαρία μέσα από τα πρακτικά}
 έκδοση Πανικαριακής Αδελφότητας Αθηνών)

Αγέλαμος ή Αέλαμος

Αγέλαμος ή Αγριόβρομη

Το φυτό αγριόβρομη, ή έλυμος των αρχαίων το συναντάμε σε πολλά μέρη της Ικαρίας καθώς και σε άλλα νησιά. Προσδιορίζοντας τη φύση και τη χρησιμότητα του φυτού αυτού ο Διομήδης γράφει: "η έλυμος δε, ην τινες μελίνην καλούσι, των σιτηρών έστι σπερμάτων, κέγχρω ομοίων, ωσαύτως σιτοποιουμένη και προς το αυτό αρμόζουσα" δηλαδή σαν φάρμακο κατά της ευκοιλιότητα και της δυσουρίας, καθώς και το ζεσταμένο σε τηγάνι αλεύρι της σα γιατρικό κατά του κοιλόπονου. Ας σημειωθεί πως ο πρακτικός αυτός τρόπος της θεραπείας του κολικού των εντέρων έχει κληροδοτηθεί από τα χρόνια εκείνα μέχρι και σήμερα σε πολλά μέρη της στεριανής και νησιώτικης Πατρίδας μας

(αντιγραφή κειμένου  {Η Ικαρία μέσα από τα πρακτικά}
 έκδοση Πανικαριακής Αδελφότητας Αθηνών)

Βαλσαμόλαδο ή Σπαθόλαδο

 (αληθινή ιστορία)

Ένα έλαιο από τη φύση που έσωσε τη ζωή της μητέρας μου από την κατάκλιση

Βαλσαμόχορτο

Πάνε χρόνια που είχα την μητέρα μου κατάκοιτη από τη νόσο  Αλτσχάιμερ και όπως ήταν αναμενόμενο παρ όλη τη φροντίδα που της παρείχαμε παρουσίασε μια κατάκλιση τόσο μεγάλη και βαθιά που φαινόταν το κόκαλο της σπονδυλικής της στήλης. Στο σπίτι επικρατούσε ένας φόβος και πανικός διότι μας ενημέρωσαν οι γιατροί ότι είναι πολύ πιθανόν να χαθεί από μόλυνση. Ήταν τότε που ο θείος μου ο Στεφανής μας πρότεινε να της κάνουμε εντριβές  με βαλσαμόλαδο και η πληγή της έκλεισε σε λιγότερο από ένα μήνα. Και φυσικά δεν ξανάνοιξε ποτέ.

 Ρώτησα το θείο μου που το αγόρασε και μου είπε όλη τη διαδικασία κατασκευής του καθώς σε μαγαζιά είναι δύσκολο εώς αδύνατον να βρεθεί. Η χρήση του είναι εξωτερική ( τοπικά με επάλειψη, συνιστάται ιδιαίτερα για δερματικές παθήσεις, όπως έρπη, εξανθήματα, ξηροδερμία, ψωρίαση, κνησμό, πάνω σε πληγές, ηλιακά και θερμικά εγκαύματα εκδορές και κατακλίσεις), εσωτερική ( το λάδι καταναλώνεται ωμό και η δοσολογία είναι 1 κουταλάκι του γλυκού πρωί και βράδυ πριν το φαγητό. Συνιστάται ιδιαίτερα για τη κολίτιδα, γαστρίτιδα, δυσπεψία, στομαχικούς πόνους, δυσκοιλιότητα και τις καούρες, πέρα από τις ηρεμιστικές του επιδράσεις) και ως αφέψημα ( συνιστάται σε χρόνιες πνευμονικές παθήσεις και το άσθμα). 

Επίσης είναι και εξαιρετικό καλλυντικό, ιδιαίτερα για ξηρά και ευαίσθητα δέρματα καθώς και για την ακμή. Ας προχωρήσουμε όμως στην παρασκευή του. 

Παρασκευή Βαλσαμόλαδου: 

Η παρασκευή του είναι απλή και το μόνο που θα χρειαστούμε είναι φρέσκα άνθη

Βαλσαμόλαδο

από το βαλσαμόχορτο και φρέσκο αγνό παρθένο ελαιόλαδο 
1) Ο μόνος τρόπος για να βρούμε φρέσκα λουλούδια είναι να μάθουμε να τα αναγνωρίζουμε και να τα μαζέψουμε
2) Κόβουμε μόνο τα άνθη και ποτέ δε ξεριζώνουμε το φυτό ώστε να του επιτρέπουμε να βγάλει νέα χωρίς να το καταστρέψουμε
3) Αφήνουμε για μια μέρα τον ανθό να μαραθεί 
4) Γεμίζουμε ένα βαζάκι με τα άνθη που μαζέψαμε 
5) Προσθέτουμε το ελαιόλαδο μέχρι να τα καλύψουμε
Το βαζάκι κατά προτίμηση να είναι σκούρο γιατί το λάδι έχει ευαισθησία στο φως. 

Το τοποθετούμε σε μέρος που το βλέπει ο ήλιος και ανακινούμε κάθε μέρα.  Από τις πρώτες 3 ημέρες το λάδι αρχίζει να παίρνει το χαρακτηριστικό κόκκινο χρώμα και σε 40 ημέρες είναι έτοιμο για χρήση. Τότε φιλτράρουμε το λάδι από τα άνθη και το τοποθετούμε σε νέο, επίσης σκουρόχρωμο βαζάκι. Διατηρείται για 6 μήνες αν το λάδι δεν είναι φετινής σοδειάς και 1 χρόνο αν το λάδι μας είναι φρέσκο. Φυλάσσεται σε σκιερό και δροσερό μέρος αλλά ποτέ στο ψυγείο. 

Προσοχή: 

1) Το βαλσαμόλαδο δεν λαμβάνεται εφ’ όρου ζωής , αλλά κατά διαστήματα και όποτε κρίνεται ότι χρειάζεται κάποιος να ακολουθήσει αγωγή με αυτό

2)  Άτομα με καρδιολογικά προβλήματα ή υπέρταση να συμβουλεύονται το γιατρό τους, πριν προχωρήσουν στη λήψη του βαλσαμόλαδου

3)  Δε συνίσταται η χρήση του σε παιδιά κάτω των 12 ετών

4) Να διατηρείται αποκλειστικά σε σκουρόχρωμο δοχείο

Άνθη

Μάζεμα ανθού